Αναζητώντας Ουτοπίες

Θα αναφέρουμε πολλές φορές στην εργασία μας, και θα αναλύσουμε διεξοδικά, για ποιο λόγο δεν υπάρχει πουθενά πραγματική Δημοκρατία καθώς αυτή είναι εντελώς ασύμβατη με τον Καπιταλισμό. Το παρακάτω μικρό σχόλιο συνοψίζει όλα όσα αργότερα κι εμείς θα πούμε.

“Το όλο νόημα της Δημοκρατίας είναι την εξουσία να έχει η πλειοψηφία. Αντίθετα, έχουμε πολιτικούς που κάνουν μόνο αυτό που θέλει το 0.001%”

Από τον χρήστη @BladeoftheS στο Twitter

Η πολιτική λοιπόν, η διαχείριση των πόρων της κοινωνίας, δεν είναι πλέον τίποτα παραπάνω από business και οι ίδιοι οι πόροι, οι ζωτικής σημασίας για τον άνθρωπο, είναι εμπορεύματα που η τιμή τους «παίζεται» στους διαδρόμους των χρηματιστηρίων. Μαζί με αυτούς, ασφαλώς, εμπορευματοποιήθηκαν και όλες οι πτυχές της ανθρώπινης ζωής.

Εμείς θέλουμε να αντιπαραβάλουμε και να προτάξουμε την πραγματική έννοια της πολιτικής. Τη διαχείριση της κοινωνίας και των πόρων της από τους πολίτες, άμεσα, και όχι μέσω αντιπροσώπων -που είναι πολύ περισσότερο αντιπρόσωποι των επιχειρήσεων παρά των πολιτών. Διότι αυτοί οι αντιπρόσωποι δεν είναι πολίτες, με την κοινωνική έννοια του όρου: δεν ζουν μαζί μας, δεν έχουν τα ίδια προβλήματα, δεν έχουν τις ίδιες εμπειρίες, ανάγκες, ανησυχίες. Άρα δεν θα μπορούσαν και να κατανοήσουν την Κατάστασή μας. Κι ούτε θέλουν ούτε το χρειάζονται. Το μόνο που χρειάζονται είναι την ψήφο μας και μόνο για αυτή δουλεύουν νυχθημερόν με τα απεριόριστα κεφάλαια των επιχειρηματιών. Έτσι και την κερδίζουν.

Ο όρος πολιτική θα λάβει λοιπόν το πραγματικό του νόημα όταν οι πολίτες θα είναι αυτοί που θα συσκέπτονται και θα λαμβάνουν τις αποφάσεις για τα ζητήματα της πόλης, σε όποιο πληθυσμό κι αν αυτή αναφέρεται. Ο στόχος αυτής της εργασίας είναι να περιγράψει λεπτομερώς αυτό ακριβώς το σύστημα που είναι βαθιά και πραγματικά πολιτικό, δημοκρατικό και προάγει την ισότητα και την πραγματική πρόοδο της κοινωνίας.

Για την πλειοψηφία των ανθρώπων, ο όρος «πολιτική» είναι ταυτόσημος με αυτό που βλέπουν στις ειδήσεις, στις εφημερίδες και στις ενημερωτικές ιστοσελίδες, με αυτά που ονομάζουμε κυβέρνηση, κόμματα, κοινοβούλια, γεωπολιτική, την λεγόμενη «κεντρική πολιτική σκηνή». Και τέτοια είναι η αποτυχία στην παραπάνω διαχείριση¹ από τις κυβερνήσεις, που η πλειοψηφία των ανθρώπων απεχθάνονται τον όρο πολιτική και δεν θέλουν τίποτα να έχουν να κάνουν με αυτή την τελευταία. Η πολιτική έχει γίνει συνώνυμο της διαφθοράς και της ατιμώρητης καταλήστευσης των πολιτών, ένα «σύμπαν» ολοένα και ταχύτερα απομακρυνόμενο από την ανθρώπινη εμπειρία, την κοινωνία, τα πραγματικά προβλήματα.

Η διαφθορά υπάρχει από τα πανάρχαια χρόνια². Μέχρι τον 18^ο αιώνα, βασιλείς, αυτοκράτορες, αριστοκράτες και όσοι όριζαν τις τύχες των πληθυσμών, ήταν απόλυτα διεφθαρμένοι μιας και είχαν απόλυτη εξουσία. Ήταν άλλωστε ένας από τους λόγους που τελικά έχασαν τα κεφάλια τους (Γαλλική/ Ρώσικη επανάσταση). Ο αγώνας των πολιτών για Δημοκρατία ασφαλώς συμπεριείχε ως απαίτηση και την εξάλειψη (ή τουλάχιστον τον περιορισμό) της διαφθοράς στο επίπεδο της πολιτικής. Δεν πέρασαν και πολλές δεκαετίες «δημοκρατίας» και σήμερα η διαφθορά είναι τόσο ενσωματωμένη στο πολιτικό σύστημα που μάλλον θα ήταν καλύτερα να πούμε ότι το πολιτικό σύστημα είναι ενσωματωμένο στη διαφθορά. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό που τόσο παράδοξο ακούγεται;

Η ιδεολογία που κυριαρχεί στην οικονομία από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι και σήμερα, είναι αυτή της «Ελεύθερης Αγοράς» που ορίζει ότι κάθε επιχείρηση και εταιρία είναι ελεύθερη να αρπάξει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο πλούτο μπορεί, με οποιοδήποτε τρόπο. Λίγα νομικά εμπόδια θα βρει μπροστά της. Αποτέλεσμα αυτής της οικονομικής θεωρίας και πρακτικής είναι οι μεγάλες επιχειρήσεις, να έχουν φτάσει να είναι ισχυρότερες οικονομικά από ολόκληρα (και μεγάλα) κράτη. Τα κεκτημένα αυτά, οι μεγάλες επιχειρήσεις θα κάνουν τα πάντα για να τα διατηρήσουν.

Θέλοντας λοιπόν πρώτον να αποφύγουν οποιοδήποτε ρίσκο για τις επενδύσεις τους και δεύτερο να συνεχίσουν να αυξάνουν τα κέρδη τους, οι επιχειρήσεις με τους απεριόριστους πόρους έχουν ουσιαστικά «αγοράσει» όλες τις κυβερνήσεις και τα κόμματα που βρίσκονται στα κοινοβούλια. Έτσι όλοι οι νόμοι που περνάνε από αυτά τα τελευταία, πρέπει να πάρουν την έγκριση αυτών που πληρώνουν για τις προεκλογικές εκστρατείες των κομμάτων. Πιο συχνά από όσο νομίζουμε, είναι οι ίδιες οι επιχειρήσεις που γράφουν αυτούς τους νόμους. Από τη στιγμή όμως που οι νόμοι έχουν άμεση σχέση με τη ζωή και την καθημερινότητα των πολιτών, δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι αυτοί που μας κυβερνούν, αυτοί που ορίζουν τη διαχείριση που λέγαμε προηγουμένως, είναι τελικά οι μεγάλες επιχειρήσεις. Οι ιδιοκτήτες και μεγαλομέτοχοι αυτών των επιχειρήσεων, διάμεσο των πολιτικών που ψηφίζουμε να μας αντιπροσωπεύουν σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, είναι οι «τρίτοι» οι οποίοι ελέγχουν πια όλο το φάσμα των ζωών μας.

1 Και σε πολλά άλλα πεδία ασφαλώς. Η διαχείριση των πόρων όμως είναι η σημαντικότερη δουλειά που καλούνται να κάνουν οι κυβερνήσεις.

2 Ούτε η Αρχαία Ελληνική Δημοκρατία ήταν ανέγγιχτη από τη διαφθορά ασφαλώς. Υπάρχει για αυτή ένα εξαιρετικό ανέκδοτο για την περίοδο του Περικλή. Τότε, οι κατηγορίες για διαφθορά ήταν στην ημερήσια διάταξη της Αγοράς. Έτσι, έφτασε και η ώρα του Φειδία, του θρυλικού αυτού γλύπτη, να κατηγορηθεί ότι είχε κλέψει χρυσό κατά τη διάρκεια της κατασκευής του Χρυσελεφάντινου Αγάλματος της Αθηνάς. Διορατικός εκείνος, μα και ιδιαίτερα ικανός, είχε με τέτοιο τρόπο σμιλέψει το άγαλμα ώστε όλα του τα κομμάτια να μπορούν να αποσπαστούν και να ξανατοποθετηθούν. Με την κατηγορία αυτή λοιπόν, ο Φειδίας «αποδόμησε» το άγαλμά του, ζύγισε το χρυσό κομμάτι-κομμάτι και απέδειξε την αθωότητά του.

Έχοντας παραδομένη τη διαχείριση της κοινωνίας στα χέρια κάποιων τρίτων, η ανθρωπότητα έπεσε σε τέτοιες αβύσσους απληστίας, εξαχρείωσης και καταστροφής του ζωτικού της χώρου που αν δεν αλλάξει ριζικά και άμεσα τον τρόπο ζωής της κινδυνεύει ακόμα και με εξαφάνιση.

Προσπαθώντας να εξετάσουμε τον πιο πάνω ισχυρισμό ως προς την αξιοπιστία του, σκοντάφτουμε σε μια σειρά από ερωτήματα. Γιατί και πώς είναι παραδομένη η διαχείριση της κοινωνίας; Ποιοι είναι αυτοί οι «τρίτοι»; Και τι ακριβώς είναι αυτή η διαχείριση;

Η λέξη διαχείριση έχει μια σειρά από ορισμούς μα χρησιμοποιείται συχνότερα στην οικονομική επιστήμη. Όμως για τις ανάγκες της εργασίας, μας φαίνεται πιο ενδιαφέρων ένας ευρύτερος ορισμός του όρου. Διαχείριση είναι “η προσπάθεια καλύτερης οργάνωσης των διαθέσιμων πόρων (φυσικών προϊόντων, πρώτων υλών, οικονομικών πόρων, τεχνολογικών εργαλείων κτλ) για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων”. Αυτή η οργάνωση και η κατανομή των πόρων είναι ζητήματα που αφορούν τους πάντες, «τα κοινά», και αυτοί που σήμερα είναι υπεύθυνοι για τις αποφάσεις που αφορούν τα παραπάνω είναι οι κατά τόπους κυβερνήσεις. Αναγκαστικά λοιπόν, αυτό που αναφέρουμε εδώ ως διαχείριση είναι πολιτική.

Η αναλυτική παρουσίαση του μονοπατιού που θα έχει ως προορισμό μια Ανθρώπινη Κοινωνία είναι θέμα μιας άλλης εργασίας. Αναγνωρίζουμε δε ότι αυτό το ερώτημα είναι άμεσα συνδεδεμένο με το θέμα της εργασίας αυτής. Μα εδώ ο σκοπός μας είναι διαφορετικός. Εδώ θέλουμε να περιγράψουμε με σαφήνεια και λεπτομέρεια την Κοινωνία για την οποία αξίζει και έχουμε ανάγκη να παλέψουμε και να διεκδικήσουμε. Θέλουμε να δώσουμε το όραμα ενός νέου κόσμου και όχι τόσο λεπτομερώς τα βήματα προς αυτόν.

Για μας, μια κρυστάλλινη, ειλικρινής και γενναία απάντηση στο ερώτημα «πώς θα λειτουργεί η κοινωνία μετά τον καπιταλισμό» είναι απολύτως απαραίτητη. Πιστεύουμε πως σήμερα υπάρχει μια έλλειψη τέτοιων οραμάτων και οι άνθρωποι που προβληματίζονται δεν έχουν πολλές πηγές να στραφούν για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα. Ή τουλάχιστον να εμπνευστούν από τις ιδέες και να διεκδικήσουν Ουτοπίες. Ταυτόχρονα, όπως ακριβώς και η κοινωνία που οραματιζόμαστε, αυτή η απάντηση θα πρέπει να είναι και απλή, παρά ένα περίπλοκο οικοδόμημα. Προτάσσουμε μια κοινωνία που όλοι θα κατανοούν και όλοι θα λαμβάνουν μέρος στο καθημερινό χτίσιμό της, ώστε και να τη θεωρούν δική τους και να υπεραμύνονται αυτής.

Σήμερα που τέτοια οράματα εκλείπουν από την κεντρική «συζήτηση», οι άνθρωποι και οι λαοί όχι μόνο μένουν απροστάτευτοι μπρος στις πολιτικές που καταστρέφουν τις ζωές τους αλλά και βρίσκονται ευάλωτοι σε ρητορείες και λαϊκιστές που υπόσχονται φρούδες «αλλαγές» και «ελπίδες», απογοητεύοντας όποιους σε αυτούς πίστεψαν, απομακρύνοντάς τους ακόμα περισσότερο από την πραγματική πολιτική σκηνή που δεν βρίσκεται στα μέγαρα, τα κοινοβούλια και τις τηλεοπτικές οθόνες αλλά, πολύ πιο κοντά, στη γειτονιά τους, στο δρόμο, στην κοινωνία των ανθρώπων.

Ούτε μπορούμε βέβαια να αφήνουμε τους λαούς να ψάχνουν στα τυφλά για κάποιες «λύσεις» που υπάρχουν, πολύπλοκες και διατυπωμένες σε δύσληπτη γλώσσα φτιαγμένη από, και μόνο για μερικούς διανοούμενους που σε πολλές περιπτώσεις έχουν ήδη την άνεσή τους.

Διεκδίκηση λοιπόν σημαίνει κάλεσμα στην Ανθρωπότητα. Διεκδίκηση κοινή στον συγγραφέα της εργασίας και στους ανθρώπους στους οποίους απευθύνεται. Διεκδίκηση ενός καθαρού φωτός, ενός προορισμού, μιας συγκροτημένης απάντησης στη βαρβαρότητα. Μέχρι την εφαρμογή της, ασφαλώς, κοσμοϊστορικές αλλαγές θα λάβουν χώρα και τρομακτικές θυσίες θα χρειαστούν. Κι ακόμα και μετά από την κατάκτησή της, θα χρειαστεί η συνεχής εγρήγορση όλων των μελών της κοινωνίας για την πρόοδό της. Μα θα είναι η δική μας Ουτοπία. Αυτή που εμείς φτιάξαμε για μας. Αυτή που δικαιούμαστε και αξίζουμε, ως Άνθρωποι.

Υπάρχει μια συνωμοσία, καθόλου αθώα, πίσω από την εξήγηση και τη χρήση της λέξης «Ουτοπία». Ο γενναίος Τόμας Μορ φαίνεται να διατύπωσε τη λέξη για πρώτη φορά στο ομώνυμο του έργο όπου παρουσίαζε μία τέλεια -στα δικά του πρότυπα- κοινωνία. Από τότε και μετά, η λέξη χρησιμοποιείται κακόβουλα για να αποκρούσει κάθε νέα πρόταση ριζικών κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών. Συνηθίζουν να απορρίπτουν ως «ουτοπικά» οποιαδήποτε προτάγματα ζητούν να ανατρέψουν ή έστω να μεταρρυθμίσουν το σύστημα, τονίζουν ότι αυτές οι ιδέες είναι «αδύνατο» να πραγματοποιηθούν, λες και υπάρχει κάποιος φυσικός νόμος που τις απαγορεύει, και θέλουν τελικά να τις καταδικάσουν στη λήθη.

Πρέπει να διαλύσουμε αυτή την αντίληψη και να επιτρέψουμε στις Ουτοπίες να ανθίσουν στα μυαλά και τις συνειδήσεις. Η λέξη είναι Ελληνική και σύνθετη. Προέρχεται από τις λέξεις «ου» και «τόπος» και σημαίνει «πουθενά» ή «κάτι που δεν υπάρχει». Όμως αυτό που σήμερα δεν μπορεί να βρεθεί πουθενά και δεν υπάρχει ακόμα, δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει ή ότι είναι φυσικά αδύνατο, άπιαστο σαν όνειρο. Με αυτή την έννοια, η Ουτοπία θα είναι πάντα μια πιθανότητα όσο θα υπάρχουν άνθρωποι να πιστεύουν σε αυτή.

Ίσως εδώ να παρουσιάζεται μια αντίφαση στον τίτλο. Από τη μία μιλάμε για «Διεκδίκηση» Ουτοπιών και παρακάτω μιλάμε για «Αναζήτηση» μιας Ανθρώπινης Κοινωνίας. Ποια είναι εδώ η διαφορά;

Ο τίτλος θέλει να τραβήξει μια διαχωριστική γραμμή, που θα είναι παρούσα σε όλη την εργασία. Όταν αναζητάμε εκ θεμελίων αλλαγές στην κοινωνία, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι αυτές δεν μπορούν να έρθουν εύκολα και γρήγορα. Κάθε αλλαγή, πόσο μάλλον οι βαθιές, υπήρξαν πάντα και θα είναι μακρές διαδικασίες. Παρά το ότι εδώ θα προτείνουμε ένα κοινωνικό σύστημα, σε καμία περίπτωση δεν θα είναι «ετοιμοπαράδοτο». Κάτι τέτοιο θα ήταν μια χίμαιρα ίδιας υφής με την αναζήτηση μιας «τέλειας» κοινωνίας, που άλλωστε ποτέ δεν θα υπάρξει

Εδώ θα αναζητήσουμε τα στοιχεία μιας ανθρώπινης κοινωνίας όπου οι άνθρωποι θα λαμβάνουν τις αποφάσεις για τη ζωή και την καθημερινότητά τους. Αυτή η αναζήτηση είναι πολύ σημαντική, πιστεύουμε, και ως ενημέρωση (update) ήδη υπαρχόντων θεωριών με βάση την Ανθρώπινη Κατάσταση του σήμερα αλλά και ως ένα νέο, λεπτομερές πλάνο λειτουργίας και ζωής σε μια κοινωνία που απορρίπτει τη μαζική βιομηχανική παραγωγή, το κέρδος, το κράτος, την καταπίεση και όσα ακυρώνουν «την προσπάθεια του ανθρώπου να γίνει άνθρωπος».