Αναζητώντας Ουτοπίες

Η αναλυτική παρουσίαση του μονοπατιού που θα έχει ως προορισμό μια Ανθρώπινη Κοινωνία είναι θέμα μιας άλλης εργασίας. Αναγνωρίζουμε δε ότι αυτό το ερώτημα είναι άμεσα συνδεδεμένο με το θέμα της εργασίας αυτής. Μα εδώ ο σκοπός μας είναι διαφορετικός. Εδώ θέλουμε να περιγράψουμε με σαφήνεια και λεπτομέρεια την Κοινωνία για την οποία αξίζει και έχουμε ανάγκη να παλέψουμε και να διεκδικήσουμε. Θέλουμε να δώσουμε το όραμα ενός νέου κόσμου και όχι τόσο λεπτομερώς τα βήματα προς αυτόν.

Για μας, μια κρυστάλλινη, ειλικρινής και γενναία απάντηση στο ερώτημα «πώς θα λειτουργεί η κοινωνία μετά τον καπιταλισμό» είναι απολύτως απαραίτητη. Πιστεύουμε πως σήμερα υπάρχει μια έλλειψη τέτοιων οραμάτων και οι άνθρωποι που προβληματίζονται δεν έχουν πολλές πηγές να στραφούν για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα. Ή τουλάχιστον να εμπνευστούν από τις ιδέες και να διεκδικήσουν Ουτοπίες. Ταυτόχρονα, όπως ακριβώς και η κοινωνία που οραματιζόμαστε, αυτή η απάντηση θα πρέπει να είναι και απλή, παρά ένα περίπλοκο οικοδόμημα. Προτάσσουμε μια κοινωνία που όλοι θα κατανοούν και όλοι θα λαμβάνουν μέρος στο καθημερινό χτίσιμό της, ώστε και να τη θεωρούν δική τους και να υπεραμύνονται αυτής.

Σήμερα που τέτοια οράματα εκλείπουν από την κεντρική «συζήτηση», οι άνθρωποι και οι λαοί όχι μόνο μένουν απροστάτευτοι μπρος στις πολιτικές που καταστρέφουν τις ζωές τους αλλά και βρίσκονται ευάλωτοι σε ρητορείες και λαϊκιστές που υπόσχονται φρούδες «αλλαγές» και «ελπίδες», απογοητεύοντας όποιους σε αυτούς πίστεψαν, απομακρύνοντάς τους ακόμα περισσότερο από την πραγματική πολιτική σκηνή που δεν βρίσκεται στα μέγαρα, τα κοινοβούλια και τις τηλεοπτικές οθόνες αλλά, πολύ πιο κοντά, στη γειτονιά τους, στο δρόμο, στην κοινωνία των ανθρώπων.

Ούτε μπορούμε βέβαια να αφήνουμε τους λαούς να ψάχνουν στα τυφλά για κάποιες «λύσεις» που υπάρχουν, πολύπλοκες και διατυπωμένες σε δύσληπτη γλώσσα φτιαγμένη από, και μόνο για μερικούς διανοούμενους που σε πολλές περιπτώσεις έχουν ήδη την άνεσή τους.

Διεκδίκηση λοιπόν σημαίνει κάλεσμα στην Ανθρωπότητα. Διεκδίκηση κοινή στον συγγραφέα της εργασίας και στους ανθρώπους στους οποίους απευθύνεται. Διεκδίκηση ενός καθαρού φωτός, ενός προορισμού, μιας συγκροτημένης απάντησης στη βαρβαρότητα. Μέχρι την εφαρμογή της, ασφαλώς, κοσμοϊστορικές αλλαγές θα λάβουν χώρα και τρομακτικές θυσίες θα χρειαστούν. Κι ακόμα και μετά από την κατάκτησή της, θα χρειαστεί η συνεχής εγρήγορση όλων των μελών της κοινωνίας για την πρόοδό της. Μα θα είναι η δική μας Ουτοπία. Αυτή που εμείς φτιάξαμε για μας. Αυτή που δικαιούμαστε και αξίζουμε, ως Άνθρωποι.

Υπάρχει μια συνωμοσία, καθόλου αθώα, πίσω από την εξήγηση και τη χρήση της λέξης «Ουτοπία». Ο γενναίος Τόμας Μορ φαίνεται να διατύπωσε τη λέξη για πρώτη φορά στο ομώνυμο του έργο όπου παρουσίαζε μία τέλεια -στα δικά του πρότυπα- κοινωνία. Από τότε και μετά, η λέξη χρησιμοποιείται κακόβουλα για να αποκρούσει κάθε νέα πρόταση ριζικών κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών. Συνηθίζουν να απορρίπτουν ως «ουτοπικά» οποιαδήποτε προτάγματα ζητούν να ανατρέψουν ή έστω να μεταρρυθμίσουν το σύστημα, τονίζουν ότι αυτές οι ιδέες είναι «αδύνατο» να πραγματοποιηθούν, λες και υπάρχει κάποιος φυσικός νόμος που τις απαγορεύει, και θέλουν τελικά να τις καταδικάσουν στη λήθη.

Πρέπει να διαλύσουμε αυτή την αντίληψη και να επιτρέψουμε στις Ουτοπίες να ανθίσουν στα μυαλά και τις συνειδήσεις. Η λέξη είναι Ελληνική και σύνθετη. Προέρχεται από τις λέξεις «ου» και «τόπος» και σημαίνει «πουθενά» ή «κάτι που δεν υπάρχει». Όμως αυτό που σήμερα δεν μπορεί να βρεθεί πουθενά και δεν υπάρχει ακόμα, δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει ή ότι είναι φυσικά αδύνατο, άπιαστο σαν όνειρο. Με αυτή την έννοια, η Ουτοπία θα είναι πάντα μια πιθανότητα όσο θα υπάρχουν άνθρωποι να πιστεύουν σε αυτή.

Ίσως εδώ να παρουσιάζεται μια αντίφαση στον τίτλο. Από τη μία μιλάμε για «Διεκδίκηση» Ουτοπιών και παρακάτω μιλάμε για «Αναζήτηση» μιας Ανθρώπινης Κοινωνίας. Ποια είναι εδώ η διαφορά;

Ο τίτλος θέλει να τραβήξει μια διαχωριστική γραμμή, που θα είναι παρούσα σε όλη την εργασία. Όταν αναζητάμε εκ θεμελίων αλλαγές στην κοινωνία, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι αυτές δεν μπορούν να έρθουν εύκολα και γρήγορα. Κάθε αλλαγή, πόσο μάλλον οι βαθιές, υπήρξαν πάντα και θα είναι μακρές διαδικασίες. Παρά το ότι εδώ θα προτείνουμε ένα κοινωνικό σύστημα, σε καμία περίπτωση δεν θα είναι «ετοιμοπαράδοτο». Κάτι τέτοιο θα ήταν μια χίμαιρα ίδιας υφής με την αναζήτηση μιας «τέλειας» κοινωνίας, που άλλωστε ποτέ δεν θα υπάρξει

Εδώ θα αναζητήσουμε τα στοιχεία μιας ανθρώπινης κοινωνίας όπου οι άνθρωποι θα λαμβάνουν τις αποφάσεις για τη ζωή και την καθημερινότητά τους. Αυτή η αναζήτηση είναι πολύ σημαντική, πιστεύουμε, και ως ενημέρωση (update) ήδη υπαρχόντων θεωριών με βάση την Ανθρώπινη Κατάσταση του σήμερα αλλά και ως ένα νέο, λεπτομερές πλάνο λειτουργίας και ζωής σε μια κοινωνία που απορρίπτει τη μαζική βιομηχανική παραγωγή, το κέρδος, το κράτος, την καταπίεση και όσα ακυρώνουν «την προσπάθεια του ανθρώπου να γίνει άνθρωπος».

Ένα παράδειγμα της απόλυτης έλλειψης αυτοδιάθεσης του ανθρώπινου σώματος είναι η δουλεία. Παρά το γεγονός ότι όλες οι χώρες του πλανήτη, διατηρούν στα Συντάγματά τους μια ρητή απαγόρευσή της, η πανάρχαια πρακτική αυτή συνεχίζει να υπάρχει και στον μοντέρνο κόσμο. Μα μια ανθρώπινη κοινωνία δεν μπορεί να επαναπαύεται ακόμα και αν υπάρχει πλήρης εξάλειψη της δουλείας. Διότι για την υγιή ανάπτυξη του σώματος και του πνεύματος, ο άνθρωπος έχει ανάγκη από μια σειρά ελευθερίες και υλικές συνθήκες που σήμερα καθόλου δεν είναι δεδομένες και καθόλου δεν παρέχονται ελεύθερα και δωρεάν. Αντίθετα, η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων είναι αναγκασμένη να εργάζεται ώστε να κατέχει τα απολύτως απαραίτητα μέσα για την επιβίωσή της. Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα, ούτε αυτή η προσφερόμενη εργασία φτάνει για αυτά.

Είναι πολύ ενδιαφέρον το ερώτημα αν πρέπει να είναι αποδεκτή η εργασία ως απαραίτητο μέσο διαβίωσης, σε μια κοινωνία που θέλει να παρέχει στον άνθρωπο τα απολύτως βασικά για να είναι άνθρωπος.

Την ίδια στιγμή που μια ανθρώπινη κοινωνία ζητά να προσφέρει στο άτομο τα βασικά μέσα για να έχει μια αξιοπρεπή διαβίωση, θα πρέπει να φροντίζει ώστε το ευρύτερο περιβάλλον, το κλίμα, να είναι επίσης υγιές και καθαρό και οπωσδήποτε να μην προκαλεί επιπλέον προβλήματα στο σώμα αλλά και το πνεύμα. Ουδείς θα διαφωνήσει πως ένα μολυσμένο φυσικό περιβάλλον έχει επιβάρυνση στην ανθρώπινη υγεία και ζωή. Η επιτάχυνση της καταστροφής του περιβάλλοντος σήμερα εγγυάται πως μια τέτοια διασφάλιση για την υγεία της πλειοψηφίας των ανθρώπων δεν θα υπάρχει για δεκαετίες ακόμα.

Παρόλο που αυτή η γενίκευση έχει πια αποδειχτεί πλήρως λανθασμένη, μπορούμε οπωσδήποτε να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι το μόνο πλάσμα που έχει την πολυτέλεια να λύνει τις διαφορές του με ψυχραιμία, με τη συζήτηση, τη λογική, τη σύνεση, τον διάλογο. Σήμερα η χρήση βίας, από τον πόλεμο μέχρι τη συναισθηματική βία, κυριαρχεί στις σχέσεις των ανθρώπων και των κρατών, αποδεικνύοντας ότι οι προσπάθειες που χρειαζόμαστε για να βρεθούμε στον «πολιτισμό» για τον οποίο σαν είδος περηφανευόμαστε, πρέπει να είναι τιτάνιες.

Τι σημαίνει όμως «ανθρώπινη» κοινωνία; Ασφαλώς ο όρος έχει μια θετική απόχρωση. Όμως τι μας λέει ότι το «πεπρωμένο» των ανθρώπων είναι να έχουν μια «καλή» κοινωνία; Γιατί η ανθρώπινη (χωρίς εισαγωγικά) κοινωνία να μην είναι μια κοινωνία βαρβαρότητας και πόνου; Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι η ανθρώπινη ηθική είναι απλώς ένα κατασκεύασμα και -αυτό μπορούμε να το δούμε και στην άγρια φύση- δεν υπάρχουν φυσικοί κανόνες δικαιωμάτων, σεβασμού που μας αναγκάζουν να τους αποδεχτούμε.

Από την άλλη, γιατί χρειαζόμαστε έναν λόγο ή μια «φυσική» ή άλλη δικαιολογία για να έχουμε μια φιλική, ενσυναισθητική συμπεριφορά προς όλα τα έμβια όντα γύρω μας; Πρέπει αναγκαστικά κάποιος φιλόσοφος να μας πείσει ότι «αν είμαστε καλοί θα είμαστε και χαρούμενοι»;


Άγραφοι πάντως κανόνες που αφορούσαν τη συνύπαρξη και την ασφάλεια των μελών τους, άρχισαν να δημιουργούνται «αυτόματα» με τις πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες. Ήταν η απλή λογική και η ανάγκη που ώθησαν στη δημιουργία τους, μιας και όλα τα μέλη ήταν σημαντικά και έπρεπε να προστατευθούν: δυνατοί και αδύναμοι είχαν μια θέση στο κοινωνικό σύνολο και έναν εποικοδομητικό ρόλο αφού όλοι και όλες συνεισέφεραν με κάποιο τρόπο στην κοινότητα.


Αν θέλουμε να ξεκινήσουμε από τα απολύτως βασικά, Ανθρώπινη Κοινωνία σημαίνει μια κοινωνία που όλοι θα θεωρούνται ισότιμα άνθρωποι. Γράφουμε «ισότιμα» και όχι «ισότιμοι» μιας και το πρώτο δεν είναι ακόμα καθόλου δεδομένο στο σημερινό κόσμο (τα παράγωγα αυτού του μίσους είναι παντού φανερά και αποκαρδιωτικά) και το δεύτερο θα ήταν ένα τεράστιο επίτευγμα για την ανθρωπότητα που ακόμα δεν έχει κατορθωθεί επ’ ουδενί.


Δεύτερο, αν το βασικό υλικό στοιχείο των ανθρώπων είναι το σώμα και το βασικό πνευματικό στοιχείο είναι το μυαλό τους, τότε αυτά θα πρέπει όχι μόνο να τυγχάνουν καθολικής προστασίας στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό και με τις μεγαλύτερες δυνατές θυσίες, αλλά, εφόσον είναι απολύτως δικά τους, θα πρέπει να είναι και ελεύθεροι και ελεύθερες να τα χρησιμοποιούν και να τα διαθέτουν όπως αυτοί νομίζουν καλύτερα. Αυτό λέγεται αυτοδιάθεση.

Η εργασία η οποία παρουσιάζεται εδώ έχει τον τίτλο: Διεκδικώντας Ουτοπίες: Στην Αναζήτηση μιας Ανθρώπινης Κοινωνίας.
Θέλουμε να ρίξουμε λίγο φως σε αυτόν τον τίτλο.
Στις επόμενες αναρτήσεις θα ασχοληθούμε με αυτό.
Ξεκινάμε.

“Εργασίες σαν κι αυτήν εδώ που τώρα ρίχνετε τα μάτια σας πάνω της, είναι καταδικασμένες να δημιουργήσουν περισσότερα ερωτήματα απ’ όσα θέτουν ή απαντάνε. Είναι επίσης επιρρεπείς σε αντιφάσεις και σκοτεινά σημεία που δικαίως ξεσηκώνουν κριτικές. Στην προσπάθεια να ελαχιστοποιηθούν αυτά τα διόλου κολακευτικά στοιχεία και εν μέσω μιας κάποιας λογοτεχνικής διάθεσης του υπογράφοντος, έχει γίνει η προσπάθεια να αίρονται τα ζητήματα περισσότερο απλουστευμένα παρά ακαδημαϊκά. Στόχος αυτής της εργασίας είναι να γίνεται κατανοητή σε όσο το δυνατόν περισσότερα άτομα -διότι φιλοδοξεί να τα αφορά όλα.

Για τις ανάγκες αυτές και πριν ακόμα παρουσιαστεί το κυρίως θέμα, είναι σημαντικό και για τη συνέχεια, να ξεκαθαριστούν σύντομα οι ξεχωριστές λέξεις του τίτλου που πιθανότατα να φαίνεται κάπως μεγαλόσχημος, υπερβολικά φιλόδοξος. Ξεκινάμε, παραδόξως, ανάποδα.

“Τι είναι μια κοινωνία; Για εμάς, κοινωνία είναι ένας κοινός τόπος όπου όλοι οι συμμετέχοντες και όλες οι συμμετέχουσες συνευρίσκονται, επικοινωνούν, μοιράζονται εμπειρίες και κάποιες απόλυτα βασικές ιδέες και αξιακούς κώδικες, με αποτέλεσμα μία, επίσης απόλυτα βασική, ομόνοια. Μια κοινωνία είναι μια συλλογική προσωπικότητα, μια ενότητα μέσα στην ατέλειωτη ποικιλία ατομικοτήτων.

Μέσα σε μια κοινωνία, οι διαφορετικές αντιλήψεις, ιδέες, προηγούμενες εμπειρίες και παραδόσεις συγχωνεύονται και συνυπάρχουν χωρίς υπαρξιακές διαμάχες. Μια κοινωνία είναι αποτέλεσμα επίσης του αυτοπεριορισμού που θέτουν τα μέλη της γνωρίζοντας ότι χωρίς αυτόν δεν θα ήταν δυνατό να γεννηθεί μια κοινωνία.

Έτσι, κοινωνία δεν μπορεί να είναι απλά ένα σύνολο ανθρώπων που τυχαίνει να ζουν στον ίδιο χώρο. Ούτε σημαίνει πως άνθρωποι που έρχονται έξω από αυτή δεν μπορούν να μετέχουν στο κοινωνικό σύνολο που ήδη πριν την άφιξή τους έχει δημιουργηθεί. Μπορεί οι κοινωνίες να συστήνονται αυτόματα, μα είναι θέμα διεκδίκησης να διατηρηθούν και να ανθίσουν.

Για εμάς, σήμερα, δεν υπάρχει πια κοινωνία και αυτό τον ισχυρισμό θα τον διατηρούμε για όλη την έκταση της εργασίας.”

Συχνά θα αναρτούμε σχόλια, φράσεις και ιδέες άλλων ανθρώπων, χρηστών των Κοινωνικών Δικτύων, που είτε βοηθούν στην εμπέδωση των όσων γράφει η εργασία είτε “συμφωνούν και επαυξάνουν” στα ζητήματα που αυτή η τελευταία θέτει.
Εδώ βάζουμε ένα παράδειγμα, “αλιευμένο” και μεταφρασμένο.

“Η επιβίωση την επόμενη δεκαετία δεν θα έρθει από τη διαμαρτυρία ή την υποταγή. Βρίσκονται και τα δύο μέσα στα πλαίσια του συστήματος. [Η επιβίωση] θα έρθει από τον σχεδιασμό, τον συντονισμό και παράλληλους τρόπους να καλυφθούν οι ανθρώπινες ανάγκες”

– @borkedsys on X

Σημείωση: Αυτός ο χρήστης μας αρέσει και μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα. Θα αναρτήσουμε πολλές του φράσεις.

Ας εμβαθύνουμε λίγο παραπάνω στον προηγούμενο ισχυρισμό μας ότι “δεν υπάρχει κοινωνία”. Υπήρχε κάποτε; Πότε ξεκίνησε; Τι οδήγησε στη διάλυση/απώλειά της;
Λίγα μόνο παραπάνω λόγια, παρμένα από την εργασία μας, καθώς η συζήτηση και η αναζήτηση συνεχίζεται.


“Παίρνουμε ως ιστορική βάση ότι η ανθρώπινη κοινωνία ξεκίνησε τη στιγμή που οι άνθρωποι σταμάτησαν να είναι νομάδες και εγκαταστάθηκαν οριστικά σε μία περιοχή. Αλλά στα όσα μας ενδιαφέρουν, η κοινωνία δεν έχει να κάνει τόσο πολύ με την ανακάλυψη της γεωργίας ή με κάποια άλλη ιστορική περίοδο, όσο με τα συστατικά στοιχεία που ένωσαν τους ανθρώπους, που τους έκαναν να συμβιώνουν, λίγο-πολύ, αρμονικά ώστε να προοδεύσουν αριθμητικά, επιστημονικά, τεχνολογικά, κοινωνικά. Ακόμα κι αν σε απεριόριστες περιπτώσεις αργότερα, οι πυλώνες αυτοί της κοινωνίας κατέρρευσαν ή διαλύθηκαν βίαια, για οποιοδήποτε λόγο, οι άνθρωποι αρχικά εισήλθαν σε μια κοινωνία ώστε να αλληλοβοηθηθούν, να συνεργαστούν, να διαμοιράσουν εργασίες και αγαθά όπως αυτοί οι ίδιοι αποφάσιζαν. Αυτό αναγκαστικά σήμαινε και κοινές αντιδράσεις λόγω των κοινών εμπειριών και παραδόσεων. Για παράδειγμα, θα ήταν εντελώς παράλογο να μείνει κάποιος αδιάφορος μπροστά στην καταστροφή της διπλανής του, όχι μόνο γιατί οι κοινότητες ήταν μικρές και όλοι είχαν στενές σχέσεις μεταξύ τους, αλλά και επειδή στηρίζονταν στις ικανότητές της για ένα κομμάτι της παραγωγής ή των «υπηρεσιών», όπως θα τα λέγαμε σήμερα.

Ο κόσμος που βλέπουμε σήμερα, πολλές χιλιάδες χρόνια μετά, είναι γεμάτος πόνο που μόνο σπάνια προέρχεται από κάποια φυσικά φαινόμενα όπως αυτά από τα οποία υπέφεραν οι πρόγονοί μας. Τα ιστορικά αλλά και τρέχοντα παραδείγματα μυριάδων τύπων βλάβης, αυταρχισμού, καταπίεσης, σκλαβιάς, βίας και αδικίας από την πλευρά όσων άρχουν εις βάρος των αδυνάτων είναι κυριολεκτικά ατέλειωτα και λαμβάνουν χώρα καθημερινά, κάθε λεπτό και για αιώνες, σε κάθε γωνιά του πλανήτη, όπου υπάρχει άνθρωπος. Μα, ακόμα χειρότερα, εκεί έχει φτάσει η Ανθρώπινη Κατάσταση ώστε μια μειοψηφία να υπεραμύνεται αυτών των εξουσιαστικών πρακτικών ή και να τις χειροκροτά, ακόμα κι αν είναι μια γενοκτονία, όπως βλέπουμε στις μέρες μας – ενώ η πλειοψηφία μοιάζει να τις ανέχεται.

Αν αυτά τα φαινόμενα δεν παρουσιάζονταν σε όλες τις κοινωνίες, ή αν κάποιες από τις κοινωνίες τα είχαν περάσει και ξεπεράσει, τότε δεν θα μπορούσαμε να επεκτείνουμε αυτή την αρνητική εικόνα σε όλη την Ανθρώπινη Κατάσταση. Αντίθετα, οι άνθρωποι ψάχνουν για νέες εκφράσεις που να αποτυπώνουν καλύτερα την Κατάσταση αυτή, όπως «κοινωνική σήψη» ή «συντηρητικοποίηση της κοινωνίας». Από τη στιγμή λοιπόν που δεν βλέπουμε πουθενά ειρηνικές, χωρίς καταπίεση ή εκμετάλλευση κοινωνίες που να βασίζονται στην αλληλεγγύη και στην αμοιβαία προσφορά βοήθειας, πρέπει αναγκαστικά να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι είτε η σημερινή κοινωνία είναι κάτι άλλο από αυτό που πιστεύουμε ή ότι, απλούστατα, κοινωνία δεν υφίσταται πλέον.

Σαφώς, δεν είναι μόνο οι κυβερνώντες και οι άρχοντες που είναι υπάιτιοι για αυτές τις πρακτικές. Σε αυτή την εργασία και όπως θα φανεί και παρακάτω, παίρνουμε πάρα πολύ σοβαρά τις ευθύνες του κάθε ατόμου, πολίτη, ανθρώπου. Έτσι και ποτέ δεν θα επιχειρήσουμε να τις αποκρύψουμε. Παρόλα αυτά, πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι σε ένα συντριπτικό ποσοστό, η βία και η αδικία προέρχονται από αυτούς που εξουσιάζουν (ή θέλουν να εξουσιάζουν) επάνω στους εξουσιαζόμενους˙ που πάντως γεννήθηκαν και πρέπει να είναι, ελεύθερα άτομα”

(Συνεχίζουμε στην επόμενη ανάρτηση)

Μιας και πολλές φορές στην εργασία θα χρησιμοποιήσουμε τη λέξη “Κοινωνία”, καλό θα ήταν να κάνουμε μια διασάφηση από νωρίς. Παρακάτω το πρώτο κομμάτι της εργασίας που αργότερα θα εμπλουτιστεί

“Στην πατρίδα του υπογράφοντος, όπως πιθανά και σε άλλες, υπάρχουν μερικές τυπικές εκφράσεις που οι πολίτες χρησιμοποιούν για να χαρακτηρίσουν την κοινωνία τους, όταν ένα αποτρόπαιο γεγονός προκαλεί γενικευμένη φρίκη, όταν μια άσχημη είδηση συγχύζει τόσο πολύ τους ανθρώπους που φαίνεται σαν τα αίτια του «κακού» να είναι πολύ βαθύτερα από τις αδικοπραξίες μεμονωμένων ατόμων. Παλαιότερα, η κοινότερη έκφραση ήταν το «Σε τι κοινωνία ζούμε», ερώτημα χωρίς απάντηση, γεμάτο υποψία για τη γενικότερη παρακμή που κρύβεται πίσω από τις ιστορίες που βγαίνουν στην επιφάνεια. Σήμερα, αντίθετα, το γενικό αίσθημα έχει απαντήσει σε αυτό το ερώτημα και πολύ συχνά χρησιμοποιούνται άλλες εκφράσεις όπως «Έχουμε αποτύχει ως κοινωνία», «Σάπια κοινωνία», «Άρρωστη κοινωνία» και μια σειρά από άλλα, σπανιότερα.

Δυσάρεστη κι αν είναι, αυτή η ανακάλυψη, βρίσκεται πιστεύουμε προς τη σωστή κατεύθυνση και τη χαιρετίζουμε σαν ένα «βήμα μπροστά» στη συνείδηση των ατόμων. Αν γινόταν πάντως μια προσπάθεια να εμβαθύνουμε στο ζήτημα της «αρρώστιας» αυτής της κοινωνίας, το ζήτημα θα παρουσιαζόταν πολύ πιο περίπλοκο απ’ ό,τι τελικά είναι και θα καταλήγαμε, δυστυχώς, σε κάτι οδυνηρά οριστικό, ότι τελικά δεν υπάρχει πια κοινωνία. Και αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος που πολλές φορές δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε πως είναι δυνατό να λαμβάνουν χώρα όλες αυτές οι ασχήμιες, ιδιωτικές και δημόσιες, καθημερινά.”

Έχοντας παραδομένη τη διαχείριση της κοινωνίας στα χέρια κάποιων τρίτων, η ανθρωπότητα έπεσε σε τέτοιες αβύσσους απληστίας, εξαχρείωσης και καταστροφής του ζωτικού της χώρου που αν δεν αλλάξει ριζικά και άμεσα τον τρόπο ζωής της κινδυνεύει ακόμα και με εξαφάνιση.